عبور فولاد مبارکه از خرید تجهیزات به خلق دانش فنی در جوش لیزری/ تولد یک اکوسیستم نوآوری در صنعت فولاد

مدیریت ریسک در زنجیره تأمین

بر اساس مدل‌های استراتژیک، زمانی که تأمین‌کنندگان خارجی قدرت چانه‌زنی بالایی دارند یا دسترسی به خدمات آن‌ها محدود می‌شود (تحریم‌ها)، صنایع پیشرو به سمت «ادغام رو به عقب» یا توسعه تأمین‌کنندگان بومی حرکت می‌کنند. خط نورد سرد فولاد مبارکه، به‌عنوان یکی از استراتژیک‌ترین بخش‌های زنجیره ارزش این شرکت، سال‌ها با تجهیزات جوش لیزری غربی فعالیت می‌کرد؛ تجهیزاتی که اکنون به دلیل فرسودگی و عدم پشتیبانی، به ریسکی برای تداوم تولید تبدیل شده بودند.

غلامرضا سلیمی، معاون بهره‌برداری فولاد مبارکه، در تشریح منطق این تصمیم‌گیری استراتژیک، به صراحت به ضرورت ارتقای تجهیزات قدیمی اشاره می‌کند: «فولاد مبارکه به‌عنوان صنعت مادر کشور، دارای یک خط نورد سرد کاملاً استراتژیک است؛ خطی که هم از نظر عملکرد و تولید برای شرکت و هم از منظر تأمین نیاز صنایع حساس کشور، اهمیتی حیاتی دارد. یکی از مهم‌ترین نقاط قابل بهبود در این خط، تجهیز جوش لیزری بود. این تجهیز در ابتدای بهره‌برداری، با فناوری آمریکایی نصب شده بود و طی حدود سه دهه فعالیت، هم از نظر سطح اتوماسیون و هم از نظر عمق فناوری و کارایی تجهیزات، نیاز جدی به ارتقا و بهینه‌سازی داشت. شرایط تحریم و محدودیت‌های دسترسی به فناوری و پشتیبانی خارجی، ما را به این نتیجه رساند که باید به‌صورت راهبردی برای جایگزینی این تجهیز چاره‌اندیشی کنیم.»

این رویکرد نشان می‌دهد که مبارکه نه از سر اجبار لحظه‌ای، بلکه مبتنی بر یک فرآیند یادگیری سازمانی به این نقطه رسیده است. سلیمی در این باره می‌افزاید: «در همین مقطع، مرکز لیزر ایران نیز به بلوغ مناسبی در حوزه فناوری‌های لیزری رسیده بود و تمایل داشت دانش و فناوری خلق‌شده خود را در یک صنعت استراتژیک کشور به محک آزمون بگذارد. این نقطه اشتراک، یک تمایل دوطرفه را شکل داد که طی دو سال رفت‌وآمد، تعاملات کارشناسی و کار مشترک، به نصب و راه‌اندازی این تجهیز انجامید. پس از طی فرآیند یادگیری و پایش عملکرد (Learning Curve)، این تجهیز توانست پاسخ مثبت و قابل اتکایی به نیازهای عملیاتی ما بدهد و امروز به‌صورت پایدار در خط تولید در حال کار است. همین موفقیت، نقطه آغاز یک همکاری مستمر و راهبردی میان فولاد مبارکه و مرکز علوم و فنون لیزر ایران شد.»

ارتقای تکنولوژیک: گذار از CO2 به لیزر فیبری

در ادبیات استراتژی رقابتی، «تکنولوژی» یکی از مهم‌ترین پیشران‌های تمایز است. حرکت فولاد مبارکه صرفاً یک بومی‌سازی ساده نیست، بلکه ارتقای سطح فناوری از لیزرهای گازی (CO2) قدیمی به لیزرهای فیبری پرتوان است. این تغییر تکنولوژیک مستقیماً بر کیفیت محصول نهایی (ورق‌های مورد استفاده در خودرو و لوازم خانگی) تأثیر می‌گذارد.

محسن استکی، مدیر ناحیه نورد سرد فولاد مبارکه، با تمرکز بر جزئیات فنی این ارتقای کیفی می‌گوید: «استفاده از جوش لیزری به‌ویژه در اتصال کلاف‌های فولادی زیر قفسه‌های نورد، از جمله حساس‌ترین بخش‌هاست، چرا که کیفیت جوش در این قسمت مستقیماً بر استحکام و کارآیی محصولات نهایی اثرگذار است. در این پروژه، قرار است فناوری لیزر گازی CO2 به لیزر فیبری پرتوان تبدیل شود؛ تحولی که نه تنها باعث افزایش دقت و کیفیت جوش‌ها می‌شود بلکه باعث ارتقای توان تولیدی این خط نیز خواهد شد.»

استکی همچنین بر انطباق این پروژه با نیازهای بازار تأکید دارد: «این خط تولیدی به‌ویژه برای تأمین نیازهای صنایع حساس کشور نظیر خودروسازی، لوازم خانگی و دیگر صنایع کلیدی، حیاتی است. با اجرای این پروژه، فولاد مبارکه قادر خواهد بود علاوه بر کاهش ریسک‌های فناوری، یکی از نیازهای اساسی صنعت فولاد ایران را به بهترین شکل ممکن مرتفع سازد.»

پایان وابستگی به پشتیبانی خارجی

برای رهبران صنعت فولاد، هیچ کابوسی بدتر از توقف خط تولید به دلیل خرابی یک قطعه تحریمی نیست. مرتضی اکبری، رئیس واحد تاندم‌میل فولاد مبارکه، از منظر امنیت تولید به این تفاهم‌نامه می‌نگرد. او با اشاره به چالش‌های موجود با تکنولوژی اروپایی، بر مزیت دسترسی سریع به متخصصان داخلی تأکید می‌کند: «ما در ناحیه نورد سرد فولاد مبارکه تصمیم گرفته‌ایم که یکی از تجهیزاتی که از ۲۰ سال پیش در فرایند تولید این ناحیه استفاده می‌شود، به‌روز کنیم و از تکنولوژی جوش لیزری پیشرفته‌تری بهره ببریم. به ویژه در بخش لیزر ماشین جوش، که تکنولوژی اصلی این دستگاه به شمار می‌رود. این تغییرات استراتژیک به دلیل نیاز به به‌کارگیری تکنولوژی روز دنیا انجام می‌شود و پس از جلسات کارشناسی با مرکز علوم و فنون لیزر ایران، به توافقاتی رسیده‌ایم که این مجموعه قادر خواهد بود تکنولوژی پیشرفته مورد نیاز ما را تأمین کند.»

اکبری استدلال می‌کند که این تغییر پارادایم، ضریب اطمینان تولید را افزایش می‌دهد: «در حال حاضر استفاده از ماشین‌های جوش لیزری با تکنولوژی اروپایی به‌دلیل محدودیت‌های موجود در دسترسی به کارشناسان اروپایی برای رفع مشکلات خاص، با چالش‌هایی مواجه است. اما با این تغییرات، می‌توان از کارشناسان داخلی بهره‌مند شد و این اطمینان را به فولاد مبارکه داد که در صورت بروز مشکل در بخش جوش لیزری، مشکلات به‌سرعت و با کمترین ریسک رفع خواهند شد.»

خلق اکوسیستم نوآوری

این تفاهم‌نامه فراتر از یک قرارداد خرید خدمت است؛ این آغاز شکل‌گیری یک خوشه صنعتی جدید در ایران است که در آن صنعت فولاد به‌عنوان مشتری پیشگام، محرک توسعه فناوری‌های لیزری و کوانتومی می‌شود. همان‌طور که سلیمی اشاره کرد: «دانش کشور در حوزه‌هایی مانند اپتیک، کوانتوم و استفاده‌های صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای با سرعت در حال پیشرفت است و صنعت، یکی از مهم‌ترین بسترهای کاربردی این دانش محسوب می‌شود. حضور فعال و پیشرو در این حوزه‌ها، یک ضرورت ملی است و فولاد مبارکه خود را متعهد می‌داند که این فناوری‌ها را از سطح آزمایشگاهی به مقیاس صنعتی برساند.»

این همگرایی، مدلی از توسعه درون‌زا است که می‌تواند ایران را از یک واردکننده صرف تجهیزات کارخانه‌ای، به بازیگری دارای دانش فنی در لایه تجهیزات‌سازی (OEM) ارتقا دهد.